Ruimte om te maken: waarom een vaste plek zo belangrijk is voor kunst en cultuur
Kunstenaars en culturele organisaties hebben ruimte nodig. Om te maken en nieuwe dingen uit te proberen, maar ook om mensen te ontmoeten en samen te werken. Toch wordt betaalbare ruimte steeds schaarser. Daarom ondersteunen we vanuit het VriendenLoterij Fonds negen initiatieven die zoeken naar manieren om samen eigenaar of beheerder van een plek te worden. Met deze pilot onderzoeken we wat organisaties nodig hebben om meer zeggenschap te krijgen over hun plek.
Als je kunt wortelen, kun je groeien
Een vaste plek betekent veel voor kunstenaars, makers en culturele organisaties. Het is een plek waar je mensen kunt uitnodigen, kunt samenwerken en relaties kunt opbouwen met kunstenaars, buurtbewoners en andere organisaties. Als een plek tijdelijk is, is dat lastiger. Je weet niet hoe lang je ergens kunt blijven. Dat maakt het moeilijk om plannen voor de toekomst te maken of langdurige samenwerkingen aan te gaan.
“Als je kunt wortelen, kun je groeien. Een vaste plek zorgt ervoor dat je mensen aan je kunt binden en betekenisvolle relaties kunt opbouwen. Als een plek tijdelijk of onzeker is, geeft dat juist onzekerheid en stress”, vertelt Joram Kraaijeveld, programmamanager bij het VriendenLoterij Fonds.
Betaalbare ruimte wordt steeds schaarser
Voor kunstenaars en culturele en maatschappelijke organisaties wordt het steeds moeilijker om een betaalbare plek te vinden en te houden. Steden groeien en worden voller, terwijl huren en servicekosten stijgen. Daardoor komen organisaties steeds meer in de verdrukking. Maar er zijn ook initiatieven die zelf op zoek gaan naar oplossingen. Bijvoorbeeld door samen eigenaar te worden van een gebouw of plek.
“Met gezamenlijk eigendom krijgen meer mensen toegang tot betaalbare ruimte, ook voor de lange termijn”, legt Yu Lan van Alphen, ook programmamanager bij het VriendenLoterij Fonds, uit. “Bovendien ontstaan er voorbeelden waar andere organisaties weer van kunnen leren. Voor ons is toegang tot betaalbare ruimte een belangrijke voorwaarde voor kunst en cultuur.”
Samen eigenaar worden is niet eenvoudig
In 2026 is het VriendenLoterij Fonds gestart met een pilot rond fysieke ruimte. Negen initiatieven in Nederland en Curaçao doen mee. Sommige onderzoeken nog of hun plannen haalbaar zijn. Andere werken al aan de aankoop of het gezamenlijk beheer van een plek. Met de bijdrage kunnen zij bijvoorbeeld juridisch advies inschakelen, onderzoek doen naar financiering of bepalen hoe ze het gezamenlijke beheer en de besluitvorming willen regelen.
“Wat ons opvalt, is het enorme doorzettingsvermogen van de organisaties”, vertelt Yu Lan. “Ze weten vaak veel steun te krijgen van de mensen om hen heen, bijvoorbeeld doordat mensen geld aan de organisatie lenen. Tegelijk is het niet makkelijk om de aankoop van een plek samen te financieren. Ook procedures bij gemeenten kunnen ingewikkeld zijn en lang duren. Gezamenlijk eigendom is nog lang niet zo gebruikelijk als commercieel of individueel eigendom.”
Samen zorgen dat een plek blijft
Wat gezamenlijk eigendom in de praktijk kan betekenen, is goed te zien bij De Grote Broek in Nijmegen. In dit pand wonen achttien mensen en zitten verschillende culturele en maatschappelijke organisaties. Er zijn onder andere een filmhuis, een poppodium en een eetcafé. Toen de eigenaar het pand wilde verkopen, besloot de vereniging het zelf te kopen. Met een hypotheek en crowdfunding lukte het om de financiering rond te krijgen.
Nu De Grote Broek zelf eigenaar wordt, komt er ook een nieuwe verantwoordelijkheid bij. De vereniging moet het onderhoud en beheer van het gebouw organiseren en wil het pand verder verduurzamen. Met de bijdrage uit de pilot krijgt De Grote Broek advies over het onderhoud en beheer en over hoe de organisatie dit samen kan regelen.
Een ander voorbeeld is Broedplaats Kleverbergh in de Ooijpolder, bij Nijmegen. De broedplaats ligt op een landgoed waar kunstenaars, ondernemers en organisaties samenwerken. Kunstenaars maken er programma’s over onze relatie met het land, de bodem en de natuur. Broedplaats Kleverbergh onderzoekt nu hoe de organisatie meer zeggenschap kan krijgen over de plek en welke organisatievorm daarbij past.
“Meer zeggenschap betekent hier dat de organisatie ook verantwoordelijkheid kan nemen voor de plek”, vertelt Joram. “Het doel is om het landgoed gezonder door te geven aan volgende generaties.”
Samen ruimte mogelijk maken
Ook Academie voor Beeldvorming doet mee aan de pilot van het VriendenLoterij Fonds. Samen met COC Noordoost-Brabant, Bossche Stokers en erfgoedspecialist en VriendenLoterij-partner BOEi is de organisatie geselecteerd om het monumentale Ketelhuis op de Tramkade in Den Bosch te ontwikkelen tot Het Clubhuis. Dit moet een betaalbare plek worden waar culturele en maatschappelijke organisaties kunnen werken, samenkomen en nieuwe ideeën ontwikkelen.
In 2027 willen de betrokken organisaties, met steun van het VriendenLoterij Fonds, een organisatie oprichten die Het Clubhuis gaat beheren. Daarna werken ze de plannen voor de verbouwing, financiering en aankoop verder uit. Een mooi voorbeeld van verschillende organisaties die samenwerken om ruimte voor kunst en cultuur mogelijk te maken.
Leren wat werkt
Met de pilot hopen we dat de deelnemers hun plannen verder kunnen ontwikkelen en dat een aantal ook echt de stap naar uitvoering kan zetten. Tegelijk willen we leren van hun ervaringen. Waar lopen organisaties tegenaan? Welke ondersteuning helpt hen verder? En wat is er nodig om gezamenlijk eigendom van culturele plekken ook op andere plekken mogelijk te maken?
Zo gaat de pilot niet alleen over gebouwen. Het gaat over plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, samenwerken en nieuwe ideeën kunnen uitproberen. En over de mogelijkheid om die plekken voor de toekomst te behouden. Want als je kunt wortelen, kun je groeien.
Het VriendenLoterij Fonds steunt initiatieven dankzij de deelnemers van de VriendenLoterij.