Versnellen van de voedseltransitie: wat werkt wel of niet?
Sinds 2018 zet Stichting DOEN zich dankzij de deelnemers van de Nationale Postcode Loterij in om een aantal transities te versnellen. De stip op de horizon is een circulaire economie, waar iedereen mee doet, gemeenschappelijkheid voorop staat en ruimte is voor verschillende perspectieven.
Eén van deze transities is die naar een duurzaam voedselsysteem. DOEN ondersteunt innovatieve voorlopers die aan de start staan van een duurzaam voedselsysteem en initiatieven die hen verder helpen. Onderzoeksbureau Thrive heeft onderzoek gedaan naar de impact van de financieringen van deze initiatieven in de periode 2018-2024. In dit artikel delen we de belangrijkste resulaten van dit onderzoek.
Wat heeft DOEN gedaan
DOEN bevindt zich in de gelukkige positie om deze voorlopers te kunnen financieren. Als fonds van de Postcode Loterij, een van de grootste particuliere fondsenwervers ter wereld, kan DOEN risico’s nemen in de vroege fase, voorlopers ondersteunen die het anders doen, en impact centraal stellen. Om de transitie naar een duurzaam voedselsysteem te versnellen, richt DOEN zichop het financieren van innovatieve niches, de eerste bewegers. Dit zijn de systeemveranderaars die laten zien wat mogelijk is – niet alleen technologische innovaties, maar vooral ook werkende bedrijfsmodellen in de praktijk. DOEN is al meer dan 30 jaar actief in het financieren van voorlopers in verschillende sectoren en heeft veel lessen geleerd over het financieren van transities.
Oogst is een jonge onderneming die producten van regeneratieve boeren via fysieke (zelfbedienings-) winkels aan consumenten aanbiedt. Hiermee verhogen zij de omzet van regeneratieve boeren en vergroten zij de toegankelijkheid van regeneratieve producten voor consumenten. Met de financiering van DOEN krijgt de onderneming de kans te experimenteren en op te schalen. Hiermee creëert Oogst een stabiele afzetmarkt voor regeneratieve boeren en boeren die de stap willen zetten naar regeneratieve landbouw, waarmee het risco voor hen wordt verlaagd. En de impact die Oogst maakt gaat verder dan het aanbieden van de duurzame producten: er vormt zich een nieuw sociaal netwerk om de winkels heen, van betrokken consumenten die aanbieden te helpen in de winkel en gezamenlijk activiteiten organiseren. Een dergelijke kritische massa is essentieel voor transities: consumenten worden steeds kritischer, maar gedragsverandering blijft vaak nog uit. Initiatieven als Oogst bewijzen dat gedragsverandering wel mogelijk is.
DOEN richt zich bij de versnelling van de transitie naar een duurzaam voedselsysteem op verschillende onderdelen: de eiwittransitie, voedselverspilling, korte ketens, regeneratieve landbouw, nieuwe bedrijfsmodellen, gedragsverandering, collectief welzijn.
In de bovengenoemde periode heeft DOEN in totaal 87 initiatieven ondersteund. Dit varieert van initiatieven op het gebied van landbouw, zoals coöperatieve boerderijen, zoals Herenboeren en Lenteland, tot initiatieven die zich op de consument richten, zoals TommyTomato die plantaardige lunches aanbiedt op basisscholen.
Waarom is vroege financiering belangrijk?
Er zijn vijf redenen waarom het belangrijk is om juist die allereerste fase te financieren:
-
Door oplossingen te financieren die voor de meeste financiers nog niet interessant zijn, kunnen nieuwe verhalen ontstaan;
-
Door pioniers te ondersteunen die systeembarrières tegenkomen, krijg je beter inzicht in deze barrières en mogelijke oplossingen die toekomstig beleid kunnen inspireren;
-
Door strategisch advies, koppeling aan relevante partners en verschillende financieringsvormen te combineren, help je pioniers opschalen naar toekomstbestendige en inclusieve ketens;
-
Door structuren en werkwijzen te ontwikkelen die andere financiers kunnen overnemen, verspreid je een transitiegerichte aanpak;
-
Als financier kun je deuren openen voor pioniers en zorgen dat advies sneller landt.
Lenteland ontwikkelt regeneratieve gemeenschapsboerderijen van 10 tot 25 hectare op aantrekkelijke locaties dicht bij woonwijken. De boer woont op de boerderij en doet naast landbouw ook andere activiteiten, zoals het runnen van een boerderijwinkel met verse groenten en fruit, verhuur van logies, of ruimte bieden aan lokale voedselverwerkende bedrijven. De gemeenschap is eigenaar van de boerderij, inclusief grond en gebouwen.
Wat werkte goed?
Analyses en interviews met partners en stakeholders brachten zes factoren aan het licht die impact mogelijk maken en de transitie versnellen:
-
Omarmen van onzekerheid: de steun aan echte voorlopers geeft zowel houvast als inspiratie;
-
Financiering van risico: DOEN verstrekt financiering in de eerste nog zeer onzekere bedrijfsgfase, waarmee DOEN de kans biedt aan nieuwe initatieven om op te starten en te groeien;
-
Verbinden van netwerken: kennisdeling en koppeling van initiatieven onderling en met vervolgfinanciering;
-
Financieel en persoonlijk vertrouwen geven aan pioniers, wat motiveert en veerkracht creëert in een uitdagende omgeving;
-
Gebruik van een communicatieplatform om initiatieven zichtbaar te maken voor het brede publiek en oprechte betrokkenheid bij de pioniers, waardoor zij zich gezien, gesteund en geholpen voelen;
-
Door vertrouwen in de voorlopers en nieuwe narratieven worden deze werkelijkheid.
Wilder Land maakt producten die de natuur herstellen. Ze zaaien kruiden op de randen van weilanden en akkers van boeren in Nederland. Een deel wordt geoogst – waarvoor de boer een vergoeding krijgt – en gebruikt voor thee, frisdrank en andere producten. De natuur profiteert ook: de diversiteit aan kruiden en hun wortels maken de bodem gezonder en trekken insecten aan, waaronder bestuivers zoals bijen. Dankzij deze vergoeding kan de boer gemakkelijker overstappen op regeneratieve praktijken.
Wat werkte niet?
Naast het behouden en uitbreiden van wat werkt, zijn er natuurlijk ook aandachtspunten. Eén daarvan is dat de regeneratieve economie niet eenvoudig te definiëren is; het is eerder een set van principes die per context kunnen verschillen, maar samen een geheel vormen. Daarom zijn we bij DOEN gaan werken met leidende principes in plaats van een strikte definitie van de regeneratieve economie. We stimuleren de toepassing van zoveel mogelijk principes die bijdragen aan een duurzame, regeneratieve toekomst. Deze principes zijn samen met partners en stakeholders opgesteld en vormen voor ons een nieuwe norm voor het systeem.
Daarnaast is het voor systeemverandering noodzakelijk om niet alleen naar individuele gevallen te kijken, maar naar het gehele portfolio, in de hoop beter te kunnen bepalen wat de markt nodig heeft: welke andere financiers een rol spelen, welk financieel instrument het beste past. We weten waar we naartoe willen, maar we kunnen geen voorspellingen doen. Daarom is het ook belangrijk om sectorversterkende initiatieven en ecosysteembouwers te financieren.
Via nieuwe narratieven kunnen thema’s urgenter en toegankelijker gemaakt worden, waardoor ook andersdenkenden de keuze krijgen te kiezen voor een alternatief.
Tot slot, en dit is een continu aandachtspunt bij DOEN, is het belangrijk om goed voor de voorlopers te zorgen. Door de voorlopers continu aan de innovaties werken te helpen en ontlasten versnel je de transitie.
Meer weten? Bekijk het volledige evaluatierapport van Thrive of de infographic.